Żywe archiwum Béla Balázs Studio na Dafilms
Studio Béli Balázsa było wyjątkową przestrzenią dla radykalnej kinematografii w socjalistycznych Węgrzech. Założone w Budapeszcie w 1959 roku, studio stało się jedną z najbardziej niezwykłych instytucji w węgierskim kinie. Finansowane przez państwo, ale w dużej mierze samorządne i pozbawione obowiązku wprowadzania filmów do regularnej dystrybucji „labolatorium” oferowało młodym filmowcom przestrzeń do testowania pomysłów wykraczających poza konwencje kina głównego nurtu.
Dziesięć filmów w tym zestawieniu obejmuje niemal trzy dekady działalności – od Gypsies Sándora Sáry (1962) po Inter-Images Dóry Maurer (1990). Pokazują również, jak różnorodne mogły być dzieła powstające pod auspicjami studia. Gypsies Sáry, jeden z pierwszych węgierskich filmów bezpośrednio podejmujących temat warunków życia romskiej społeczności w kraju, porusza kwestie ubóstwa, edukacji, opieki zdrowotnej i wykluczenia. How Long Does Man Live? Judit Elek (1967) zestawia ze sobą dwa przeciwstawne momenty życia zawodowego: odchodzącego z fabryki po czterdziestu latach pracy, starzejącego się tokarza oraz chłopca, który przyjeżdża do Budapesztu, by rozpocząć naukę zawodu w przemyśle. Z kolei Instructive Story Judit Ember (1976) powraca wraz z bohaterami do przełomowego okresu ich dorastania, dając im możliwość zmierzenia się z przeszłością i odpowiedzialnością, jaką ponoszą wobec siebie nawzajem.
W innych przypadkach filmowcy wykorzystywali studio, by podważać podstawowe mechanizmy samego kina. Elegy Zoltána Huszárika (1966) zastępuje linearną narrację gęstym montażem obrazów i skojarzeń, przekształcając zanikającą więź między ludźmi a końmi w refleksję nad modernizacją i śmiercią. W Motion Picture Jánosa Tótha (1976) załamania i przekształcenia optyczne czynią z wyświetlanego obrazu – a także z mechanizmu umożliwiającego jego oglądanie – główny temat filmu. Tibor Hajas obiera inną drogę w Self-Fashion Show (1976): przechodnie w Budapeszcie są proszeni o pozowanie przed kamerą jako „modele własnego losu”, podczas gdy głosy na ścieżce dźwiękowej wydają im polecenia i ich oceniają. W ten sposób prosta sytuacja dokumentalna staje się eksperymentem poświęconym autoprezentacji, obserwacji i kontroli.
Niewiele dzieł ukazuje możliwości i ograniczenia eksperymentu studia tak wyraziście jak Centaur Tamása Szentjóby’ego (1975). Obrazy robotników rolnych, inżynierów i pracowników fabryk zestawiono w nim z dubbingowanymi dialogami o charakterze filozoficznym, celowo niepasującymi do przedstawianych scen, co podważa oswojony język wizualny socjalistycznej pracy. Film przerwano przed ukończeniem, Szentjóby został aresztowany za działalność opozycyjną, a następnie wydalony z Węgier. Jedyna działająca kopia filmu została zapieczętowana i ukryta, a odnaleziono ją dopiero w 1983 roku.
W zestawieniu znalazły się również trzy prace Dóry Maurer, której filmy w bezpośredni sposób łączą sztukę konceptualną z ruchomym obrazem. Learned Perfunctorily Movements (1973) poddaje tę samą sekwencję gestów coraz bardziej złożonym kombinacjom obrazu i dźwięku. Triolets (1981) buduje wariacje z wykorzystaniem różnych obiektywów, punktów widzenia i śpiewanych tonów, natomiast Inter-Images (1990) wykorzystuje maskowanie, migotanie, ruch kamery i zatrzymane ujęcia, by zakłócić bezpośrednią percepcję.
Na przestrzeni niemal dwudziestu lat filmy te czynią z samego aktu oglądania proces aktywny: ustanawiane struktury są powtarzane i zakłócane, a widz musi nieustannie dostosowywać się do tego, co dzieje się z obrazem.
Oglądane razem filmy sprawiają wrażenie, że studio to nie tyle styl czy ruch, co środowisko pracy, w którym kino można traktować jako badania socjologiczne, eksperyment formalny, prowokację polityczną lub po prostu problem, który można rozłożyć na czynniki pierwsze i zrekonstruować na nowo. Rezultaty pozostają uderzająco różnorodne, co może być najwyraźniejszym dowodem na to, co umożliwiło to twórcze labolatorium.
Sándor Sára
Dostępne dla subskrybentów
Liryczny, a zarazem pełen pasji „raport sytuacyjny” o warunkach życia węgierskich Cyganów. Sándor Sára, który stał się jedną z najbardziej wpływowych postaci węgierskiego kina, zarówno jako operator, jak i reżyser, w swoim pierwszym znaczącym dziele starał się nie tylko udokumentować, ale także zająć stanowisko w tej krytycznej kwestii. Ekspozycja filmu wyznacza kontekst: artykuły prasowe i zdjęcia społeczne relacjonujące los Romów, wymieniające liczby i statystyki, a w dalszej części Sára przedstawia problem za pomocą filmu.
Zoltán Huszárik
Dostępne dla subskrybentów
Zoltán Huszárik, który stał ponad nieustannie zmieniającymi się modami i trendami filmowymi, poszukiwał nowych rozwiązań filmowych dla swojego specyficznego świata twórczego. „Elegy” stanowi kluczowy kamień milowy w tym procesie. To wyjątkowy eksperyment filmowy, który stworzył nowy sposób postrzegania rzeczywistości. Film powstał w studiu Balázsa Béli, które zawsze wspierało bezkompromisowe eksperymenty. Koncepcja filmu została pierwotnie zainspirowana wierszem „Búcsúzik a lovacska” (Konik żegna się) z 1963 roku autorstwa Nagya László.
Judit Elek
Dostępne dla subskrybentów
Historia dwojga robotników, koniec i początek. Wujek Pista jest tokarzem w Csepel od 40 lat. Jest zmęczony i chorowity, ale kiedy musi pracować, zawsze wraca do zdrowia. Gdy przechodzi na emeryturę, w pięknej przemowie podkreślają, że liczą na niego i jego doświadczenie. Zastępuje go inny mężczyzna, relacje się rozpadają. Starzec nie może znaleźć swojego miejsca. W małej wiosce nad brzegiem Cisy Pista i jego siostra są wychowywani samotnie przez matkę, a ich ojciec alkoholik nie był widziany od lat. Pista zostaje praktykantem w fabryce w Peszcie. W pierwszej klasie uczą się kuć młotkiem.
Learned Perfunctorily Movements
Dóra Maurer
Dostępne dla subskrybentów
Drobne ruchy dziewczyny czytającej książkę (w języku węgierskim,„Bezlitosna miłość” Sołonowa) są precyzyjnie obserwowane, notowane i powtarzane. W odstępach co 15 sekund całe zdarzenie zostało sfilmowane czterokrotnie, za każdym razem zaczynając od początku. Oryginalne ujęcia powtórzono w czterech wariantach, aby móc porównać analogiczne sekwencje ruchu na różne sposoby. Film porównuje jakość ruchów w identycznych fazach w czterech wariantach. Został on częściowo zrealizowany w analogicznej technice filmowej, a do serii obrazów dodałem materiał audio (fragment opowiadania Siergieja Siergiejewa Censkiego), który był coraz bardziej zniekształcony z powodu wielokrotnego odtwarzania w przestrzeni.
Judit Ember
Dostępne dla subskrybentów
Rzadko się zdarza, by tematy dorastania, samorealizacji i kryzysów emocjonalnych znalazły się w centrum uwagi dokumentalistów tak wyraziście, jasno, a jednocześnie z tak głębokim niuansem, jak w filmie „Tantörténet”. Wyjątkowa wrażliwość Judit Ember przejawia się w tym, że jako artystka, cofa się o krok, pozwalając bohaterom ujawnić się i porozmawiać ze sobą – z perspektywy siedmiu lat – o pamiętnym okresie, który kiedyś przeżyli razem. Rozliczenie się z przeszłością i uznanie osobistej odpowiedzialności za innych nigdy nie jest łatwe, ale film wyraźnie pokazuje, dlaczego tak bardzo tego potrzebujemy.
Tamás Szentjóby
Dostępne dla subskrybentów
Robotnicy fabryczni, inżynierowie i kobiety pracujące na polach mierzą się z rutyną socjalistycznych Węgier. Ale głosy, które słyszymy, nie należą do nich. Tamás Szentjóby zastępuje ich mowę filozoficznymi, absurdalnymi i często groteskowymi dialogami, starannie dopasowanymi do ruchów ich ust. Rezultatem jest radykalne zderzenie dokumentalnej obserwacji z fikcją, obnażające pustkę oficjalnej retoryki i alienację codziennej pracy pod rządami Kádára.
foto, źródło. Dafilms
